Mechanizmy motywacyjne sprawców przestępstw: motywacja seksualna

Zabójstwa z motywu seksualnego są rzadkie na tle innych zabójstw, ale trudne do wykrycia i silnie związane z seryjnością. Ich podstawą jest proces motywacyjny, w którym centralną rolę odgrywają fantazje o przemocy, dewiacje seksualne rozwijające się etapami od dzieciństwa oraz potrzeba dominacji nad ofiarą. Znajomość typologii, cech dystynktywnych i biograficznych czynników ryzyka pozwala odróżnić rzeczywisty motyw seksualny od pozorowanego i ocenić ryzyko recydywy.

Specyfika sprawcy seksualnego na tle innych sprawców

Sprawca emocjonalny (afekt, silny impuls, brak kontroli nad zachowaniem) często popełnia jeden czyn i na nim poprzestaje, nawet jeśli nie zostanie zatrzymany.
Sprawca seksualny z dużym prawdopodobieństwem popełnia kolejne czyny, dopóki nie zostanie zatrzymany i izolowany. Wynika to z samego procesu motywacyjnego, a nie z przypadku.
Sprawcy seksualni najczęściej działają według planu, zgodnie z wcześniej przygotowanym scenariuszem.
Przykłady sprawców działających z motywu seksualnego: Ted Bundy (USA, lata 70.), Mariusz Trynkiewicz(„szatan z Piotrkowa”, zabójstwa czterech chłopców w 1988 r.), Leszek Pękalski („wampir z Bytowa”).

Typologia zabójstw z elementem seksualnym (T. Hanausek, 1995)

Typologia porządkuje zabójstwa, w których występuje motyw seksualny lub cechy czynu sugerujące tło seksualne. Pytanie o motyw (o korzyść, jaką sprawca odniósł z czynu) jest jednym z pierwszych pytań w analizie przestępstwa.

Typ zabójstwa	Istota	Rola elementu seksualnego
Pozorowane	Zabójstwo z innego motywu (np. rabunkowego) upozorowane na seksualne: rozebranie ofiary (forma najprostsza i najbardziej prymitywna), umieszczenie przedmiotów w pochwie lub odbycie	Element dekoracyjny, służy zmyleniu tropu i odsunięciu podejrzeń organów ścigania
Kwaziseksualne	Sprawca chory psychicznie, motyw urojeniowy	Element seksualny może się pojawić, ale nie jest motywem głównym
Przypadkowe	Śmierć jako niezamierzony skutek praktyk seksualnych, często za zgodą uczestników (zwłaszcza podduszanie, także autoerotyczne) lub innych elementów przemocy	Śmierć nie była celem
Akcesoryjne	Zabójstwo pozostające w związku z wcześniejszym, najczęściej wymuszonym aktem seksualnym	Instrumentalne: ukrycie zgwałcenia i usunięcie świadka; śmierć nie jest źródłem satysfakcji
Właściwe(zabójstwo z lubieżności)	Zabójstwo, w którym śmierć ofiary jest źródłem satysfakcji seksualnej	Motyw główny

Zabójstwo właściwe na tle seksualnym

Zabójstwo z lubieżności (właściwy motyw seksualny) to zabójstwo, w którym spełnienie seksualne realizuje się przez sam czyn.

Zabójstwo właściwe jest popełniane:

w celu wzbudzenia popędu płciowego sprawcy,
w celu utrzymania nasilenia popędu płciowego,
po odbyciu stosunku, jako namiastka stosunku powtórnego lub przedłużenie uprzedniego,
zamiast odbycia stosunku seksualnego.

Zabójstwo z motywu seksualnego nie musi więc w ogóle wiązać się z aktem seksualnym. Istotą jest satysfakcja seksualna osiągana przez czyn.

Skala i wykrywalność

W literaturze przedmiotu wskazuje się około 10% ogółu zabójstw; według danych Komendy Głównej Policji z 2009 r. jest to niespełna 2%.
Motyw seksualny jest rzadszy niż rabunkowy i nawet dziesięciokrotnie rzadszy niż emocjonalny. Dane FBI pokazują podobne proporcje.
Zabójstwa te są trudniejsze do wykrycia niż emocjonalne, ponieważ sprawca zwykle nie pozostawał przed zdarzeniem w żadnej relacji z ofiarą ani jej środowiskiem i nie pojawia się w zeznaniach osób bliskich.
Popularne wśród praktyków twierdzenie, że „sprawca znajduje się w pierwszym tomie akt”, jest w odniesieniu do zabójstw seksualnych mitem; może sprawdzać się co najwyżej przy zabójstwach emocjonalnych.

Charakterystyka psychologiczna sprawców seksualnych

Cechy wspólne

Nieprawidłowa socjalizacja: dysfunkcjonalna rodzina, niezaspokojone potrzeby, kryzys lub trauma stanowiące pierwszy impuls do zachowań, które ewoluują i mogą przybrać formę przestępstwa. Odróżnia to sprawców seksualnych np. od sprawców działających z motywu urojeniowego.
Dominacja nad ofiarą i jej przedmiotowe traktowanie: często kompensacja braku dominacji w rzeczywistym życiu; sprawcy na co dzień funkcjonują zupełnie inaczej.
Negatywna, agresywna postawa wobec kobiet (mizoginia), wynikająca zwykle z biografii i relacji z ważnymi kobietami, przede wszystkim z matką.
Mieszanka lęku, agresji i satysfakcji seksualnej w trakcie czynu. W odróżnieniu od psychopatów (niski próg lęku) u sprawców seksualnych lęk często jest wyraźny.

Płeć sprawcy

Sprawcami zabójstw seksualnych są najczęściej mężczyźni i u nich występuje motyw seksualny właściwy: uzyskanie spełnienia przez przemoc, zgwałcenie lub zabójstwo.
U kobiet element seksualny ma zwykle charakter instrumentalny, np. służy zemście.

Ustalenia J.K. Gierowskiego

Prof. Józef K. Gierowski podkreśla, że sprawcy seksualni są grupą zróżnicowaną, ale łączą ich pewne cechy:

szczególnie niekorzystne warunki rozwojowe i objawy nieprzystosowania społecznego już w dzieciństwie,
negatywna atmosfera środowiska rodzinnego, brak akceptacji i właściwych kontaktów emocjonalnych z najbliższymi,
duża liczba sytuacji stresowych i frustracyjnych,
autokratyczny i niekonsekwentny styl wychowawczy,
wzory zachowań agresywnych w najbliższym otoczeniu (teorie modelowania społecznego),
skłonność do zachowań ucieczkowych,
symptomy neuropsychiatryczne: nadpobudliwość psychoruchowa, moczenie nocne, nerwice, dręczenie zwierząt,
psychoseksualne zaburzenia popędu, często połączone ze wstydem, przez co sprawca nie realizuje potrzeby seksualnej w sposób naturalny i sięga po przemoc,
wczesna inicjacja seksualna, oceniana przez samego sprawcę negatywnie; uraz z nią związany towarzyszy mu przez resztę życia.

Rola matki

Kluczowa jest postawa matki: emocjonalnie pozytywna, a przede wszystkim stabilna.
U sprawców seksualnych często opisuje się matkę labilną: dziecko nigdy nie wie, czy spotka je akceptacja, miłość czy odrzucenie. Część psychologów uważa, że matka konsekwentnie chłodna wyrządza mniej szkody niż matka, która jednego dnia przytula, a drugiego uderza i odrzuca.
Alternatywnie matka jest chłodna: dziecko nie doświadcza miłości i opiekuńczości.
Ojciec bywa nieobecny lub bez znaczenia; dziecko nie znajduje w nim oparcia ani poczucia bezpieczeństwa.

Ustalenia L.B. Schlesingera (2007)

Louis B. Schlesinger wskazuje zachowania powtarzające się u wielu sprawców seksualnych:

doświadczenie wykorzystania seksualnego w dzieciństwie (bez prostego przełożenia jeden do jednego: nie każda ofiara powiela ten wzorzec),
patologiczne kłamstwa i manipulacja,
niewłaściwe postępowanie, również seksualne, matki,
sadystyczne fantazje z przymusem działania,
okrucieństwo wobec zwierząt, szczególnie kotów,
potrzeba kontrolowania i dominacji nad innymi,
powtarzalne podpalenia.

Wniosek Schlesingera: symptomy te, występujące w kombinacji, a nie pojedynczo, mogą świadczyć o potencjale stania się kompulsywnym zabójcą seksualnym.

Wykorzystanie seksualne w dzieciństwie a pedofilia

Sprawcy czynów pedofilskich dzielą się na krzywdzących własne dzieci (pedofilia „bliska”) oraz krzywdzących dzieci obce (sąsiadów, z dalszego otoczenia, do których mają dostęp).
Badania prof. Marii Beisert (Poznań; psycholożka i seksuolożka zajmująca się naukowo pedofilią) wskazują, że wykorzystanie seksualne w dzieciństwie szczególnie często występuje w biografii sprawcy pedofilii bliskiej.

Triada Macdonalda

Zespół trzech zachowań w dzieciństwie i okresie dorastania, traktowany jako sygnał ostrzegawczy przyszłych dewiacji seksualnych i przemocy (J.M. Macdonald, 1963):

Podpalenia (powtarzalna zabawa ogniem).
Okrucieństwo wobec zwierząt (w dzieciństwie agresja wobec ludzi i zwierząt najczęściej przybiera formę dręczenia zwierząt).
Moczenie nocne w wieku, w którym kontrola tej czynności powinna być już ukształtowana.

Znaczenie ma współwystępowanie tych zachowań i ich powtarzalność. Jednorazowy wybryk (np. podpalenie śmietnika czy sterty liści) należy odróżnić od utrwalonego wzorca. Zachowania ocenia się zawsze na tle normy wiekowej wyznaczonej przez psychologię rozwojową. Elementy triady (ogień, dręczenie zwierząt) powracają też w badaniach Schlesingera i Gierowskiego.

Inne objawy nieprzystosowania to m.in. zainteresowanie sferą seksualną znacznie wcześniejsze niż u rówieśników oraz przemoc werbalna i inne zachowania odbiegające od normy wiekowej.

Etiologia: model wieloczynnikowy

Dewiacje seksualne są zaburzeniem, a nie chorobą psychiczną.
Na sprawcę składa się splot czynników biologicznych (geny, struktura mózgu, neuroprzekaźniki, gospodarka hormonalna, organiczne uszkodzenia OUN), psychologicznych (cechy osobowości) i społecznych (przede wszystkim rodzina).
Dawniej, wobec braku narzędzi badania mózgu, przeważały teorie społeczne; współczesna psychologia i psychiatria przywiązują coraz większą wagę do biologii.
Odrzuca się oba skrajne stanowiska:
Natywizm (np. C. Lombroso, E. Kretschmer): człowiek rodzi się z cechami predestynującymi go do zbrodni.
Radykalny behawioryzm J.B. Watsona: z dowolnego dziecka można dowolnie ukształtować profesora, muzyka lub przestępcę wyłącznie przez otoczenie i wzmocnienia.
Większość współczesnych teorii przyjmuje wieloczynnikową etiologię zachowań agresywnych i zaburzeń. Analogicznie nie każda osoba chora psychicznie zabija, więc sama choroba nie wyjaśnia czynu.

Fantazje jako koło napędowe

Według wielu badaczy fantazje są nieodłącznym elementem funkcjonowania sprawców seksualnych i centralnym elementem procesu motywacyjnego.
Pojawiają się wcześnie (dzieciństwo, adolescencja), zwykle w sytuacji krytycznej: urazu, traumy, przykrego doświadczenia, najczęściej odrzucenia i bólu psychicznego.
Fantazje ewoluują i nie dają się w pełni zaspokoić czynem. Rzeczywistość nigdy nie dorównuje fantazji, co napędza seryjność: kolejna zbrodnia ma wreszcie zrealizować fantazję.
Same fantazje i zdolności wyobrażeniowe nie są patologią. Problem pojawia się, gdy świat wewnętrzny staje się bogatszy i dostarcza więcej pozytywnych bodźców niż świat zewnętrzny.
Myśli sprawcy koncentrują się wokół czynu, co z czasem zaburza funkcjonowanie. Część sprawców funkcjonuje zawodowo i rodzinnie, ale zwykle tylko do pewnego momentu, po którym otoczenie dostrzega, że „coś jest nie tak”.
Rytuał, czyli powtarzalny element zachowania, jest składnikiem fantazji. Jego pominięcie (np. spoliczkowanie ofiary jako obowiązkowy element) sprawia, że dla sprawcy akt „się nie odbył”.

Model procesu motywacyjnego B. Lacha

Dr Bogdan Lach (psycholog, biegły sądowy opiniujący w sprawach zabójstw, autor profili psychologicznych nieznanych sprawców, pracownik naukowy) zaproponował model motywacyjny sprawców seksualnych, w którego centrum znajdują się fantazje o przemocy.

Czynniki wewnętrzne i zewnętrzne: geny, chemia mózgu, urazy organiczne, cechy osobowości; z czynników zewnętrznych przede wszystkim rodzina.
Uraz: odrzucenie przez rodziców (jedno z nich lub oboje), silny stres lub strach; częściej ból psychiczny niż fizyczny.
Fantazje o przemocy: nie od razu o zabójstwie; nasilają się z czasem.
Wzmacniacze fantazji (katalizatory przejścia od fantazji do czynu):
pornografia, zwłaszcza po którą sięga się w młodym wieku, gdy organizm nie jest gotowy na takie treści,
makabryczne eksperymenty na zwierzętach (w istocie dręczenie zwierząt),
znęcanie się nad rówieśnikami.
Ułatwiacze decyzji o czynie: alkohol i narkotyki, osłabiające kontrolę.
Przebieg czynu: kształtowanie się specyficznych myśli, szczegółowy plan (zwłaszcza fazy zadania śmierci), zdominowanie ofiary, zabójstwo, zabranie pamiątki.
Wygaszanie: czasowe, do kolejnej zbrodni.

Trofea i wygaszanie

Sprawcy zabierają z miejsca zdarzenia pamiątki (trofea) utożsamiające ofiarę: kosmyk włosów, bieliznę, biżuterię (kolczyk, wisiorek), a także fetysz (but, skarpetkę, pończochę).
Pamiątka pozwala przeżywać czyn ponownie i zastępuje ofiarę do kolejnej zbrodni. Dzięki temu kolejny czyn nie następuje od razu, lecz po kilku miesiącach lub latach; odstęp jest indywidualny.

Ewolucja zachowań dewiacyjnych

Osoba funkcjonująca prawidłowo nie popełnia nagle zabójstwa seksualnego. Zachowania dewiacyjne ewoluują od form mniej szkodliwych dla ofiary do najcięższych.
Jeśli czyn nosi cechy zabójstwa seksualnego, a biografia sprawcy nie wskazuje na nieprawidłowe funkcjonowanie, można domniemywać maskowanie prawdziwego motywu.

Typowa sekwencja:

rozwój fantazji, pornografia,
podglądactwo (voyeuryzm),
fetyszyzm: fetysz wywołuje pobudzenie seksualne,
włamania motywowane seksualnie w celu kradzieży fetysza (najczęściej bielizny, ale też butów, biżuterii, sukienek),
ekshibicjonizm: u wielu sprawców kończy się na obnażaniu, ale bywa etapem rozwoju dewiacji,
niesprowokowane ataki na kobiety powiązane ze zgeneralizowanymi emocjami mizoginicznymi,
zgwałcenie, zabójstwo.

Wybrane dewiacje (parafilie)

Dewiacja	Istota
Sadyzm	Osiąganie satysfakcji seksualnej przez przemoc i agresję
Nekrofilia	Współżycie ze zwłokami
Pedofilia	Kontakt seksualny z dzieckiem
Fetyszyzm	Pobudzenie seksualne wywoływane przez przedmiot lub część ciała
Ekshibicjonizm	Obnażanie się przed innymi
Podglądactwo	Uzyskiwanie satysfakcji z obserwowania innych

Cechy dystynktywne zabójstw na tle seksualnym (modus operandi)

Zwłoki w otwartym terenie (park, las, zagajnik): ofiary są zwykle obce sprawcy, nie dochodzi do spotkań w mieszkaniu ofiary lub sprawcy; potrzebne jest miejsce odosobnione. Ofiara bywa wcześniej wytypowana, obserwowana, a jej trasy i rozkład dnia sprawdzone.
Całkowite lub częściowe obnażenie zwłok, wyeksponowanie narządów płciowych, upokarzające ułożenie (np. rozchylone nogi). Jest to działanie celowe, wyrażające chęć upokorzenia kobiety, a nie efekt pośpiechu. Ten właśnie element najczęściej wykorzystują sprawcy pozorujący motyw seksualny.
Uduszenie jako zdecydowanie najczęstszy sposób zadania śmierci: rękami, przyduszenie przedramieniem, uciśnięcie klatki piersiowej łokciem lub kolanem albo zadzierzgnięcie (pasek, apaszka, linka, sznurek, rozdarta odzież ofiary, fetysz: pończocha, biustonosz). Duszenie wymaga bezpośredniego kontaktu, na którym sprawcy zależy; dlatego rzadko używa się broni palnej, która zakłada dystans.
Zniszczenie odzieży ofiary, często związane z jej użyciem do duszenia.
Przemieszczenie ciała w ustronne miejsce. Charakterystyczne są trzy miejsca: pierwszego kontaktu (wejście sprawcy w świat ofiary), zabójstwa i porzucenia zwłok; mogą być od siebie oddalone.
Manipulowanie ciałem przed śmiercią lub po niej: rozbieranie, ubieranie, przenoszenie; u sprawców seryjnych personalizacja ofiary (malowanie ust, paznokci, farbowanie włosów, jeśli sprawca preferuje np. brunetki); w formach skrajnych mutylacja (odcinanie piersi i innych miejsc erogennych).
Ślady walki, ponieważ ofiary się bronią; dla sprawcy zadawanie śmierci rozciągnięte w czasie jest bardziej satysfakcjonujące.
Kneblowanie i wiązanie jako wyraz dominacji; potrzeba stuprocentowego podporządkowania ofiary wiąże się z deficytami sprawcy. Satysfakcja bywa możliwa tylko przy osiągnięciu dominacji.
Umieszczanie przedmiotów w otworach ciała, przejawy sadyzmu, bicie i inne formy znęcania.
Rozległe obrażenia w różnych lokalizacjach (liczne sińce), niebędące bezpośrednią przyczyną śmierci.
Brak bliskiej relacji sprawcy z ofiarą.
Zachowanie ofiary nie ma większego wpływu na działania sprawcy, który jest silnie zmotywowany; może mieć znaczenie co najwyżej w końcowej fazie zajścia. Przy zgwałceniach od zachowania ofiary może zależeć stopień brutalności. Kontrast: przy motywie emocjonalnym zachowanie ofiary ma duże znaczenie, bo czyn wyrasta z dynamicznego konfliktu.
Gdy pozbawienie życia wynika z lęku przed ujawnieniem wcześniejszego zgwałcenia, przez agresję sprawca realizuje także potrzeby psychologiczne: dominację, podkreślenie własnej wartości i znaczenia.

Przyczyny śmierci (badania Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie)

Uduszenie (przez zadzierzgnięcie oraz rękami) łącznie: ponad 57% przypadków.
W mniejszym odsetku: rany postrzałowe, rany kłute i cięte oraz inne sposoby zadania śmierci.

Kazus: Dawid J.

Uznawany za najmłodszego w Polsce i w Europie sprawcę zabójstwa, którego motyw pierwszoplanowy biegli ocenili jako seksualny. W chwili czynu miał 14 lat.
Czyn: w dniu zakończenia roku szkolnego poszedł za rok młodszą, 13-letnią koleżanką ze szkoły, Sylwią, która zamiast autobusu wybrała powrót pieszo. Wykorzystał odosobnienie, zaatakował ją, uderzył, przeciągnął w pole rzepaku i zabił ze szczególnym okrucieństwem, podduszając ją m.in. sznurówką z jej buta. Bojąc się wyjść z pola, wiązał na sznurku supełki, pozostawiając ślad behawioralny. Jako motyw podał, że Sylwia „nie chciała się z nim kochać”.
Śledczy początkowo typowali dorosłych mężczyzn (np. przypadkowych kierowców), a nie rówieśnika.

Tło motywacyjne

Negatywny wzorzec ojca: ojciec znęcał się nad matką Dawida i był sprawcą zgwałcenia innej kobiety. Zgodnie z teorią modelowania powielany był agresywny wzorzec zachowania mężczyzny wobec kobiety. Prawdopodobnie Dawid był świadkiem przemocy fizycznej, a możliwe, że i seksualnej; bycie świadkiem aktu seksualnego rodziców w dzieciństwie może stanowić podłoże późniejszych zachowań dewiacyjnych.
Nieprzystosowanie społeczne: trzymał się na uboczu, nie miał przyjaciół, był postrzegany jako „dziwny”.
Przedwczesne, niewspółmierne do wieku zainteresowanie sferą seksualną: wulgarność wobec dziewczynek, zaczepki, próby dotykania, obnażanie się i demonstrowanie erekcji przed koleżankami.
Problemy szkolne: słaby uczeń, brak koncentracji, wyłączanie się na lekcjach.
Czynności manipulacyjne jako wyraz nerwowości: wiązanie supłów na sznurku w trakcie lekcji, wzmożone pobudzenie przy próbie odebrania sznurka.
Dręczenie kotów w dzieciństwie (ustalone w pogłębionej analizie biograficznej).
Brak danych o badaniach neurologicznych sprawcy, które pozwoliłyby ocenić czynniki biologiczne.

Dalsze losy

Z uwagi na wiek trafił do zakładu poprawczego, który opuścił w wieku 21 lat.
Wrócił do swojej miejscowości, ożenił się i założył rodzinę. Po kilku latach zabił kolejną ofiarę: turystkę, której zepsuł się skuter. Zaproponował podwiezienie do mechanika; kobieta nie znała go, więc wsiadła do samochodu (miejscowi znali jego przeszłość). Ofiara również zginęła przez uduszenie.
Kazus ilustruje, że sprawcy seksualni bardzo trudno poddają się resocjalizacji i terapii.

Odpowiedzialność karna nieletnich

W chwili czynu 14-latek nie mógł odpowiadać na zasadach kodeksu karnego.
art. 10 § 1 k.k.: odpowiedzialność na zasadach ogólnych od 17 lat; art. 10 § 2 k.k.: w wyjątkowych przypadkach od 15 lat za katalog najcięższych czynów.
art. 10 § 2a k.k. (obowiązuje od 1 października 2023 r.): nieletni, który po ukończeniu 14 lat, a przed ukończeniem 15 lat, popełnił zabójstwo kwalifikowane z art. 148 § 2 lub 3 k.k. (m.in. ze szczególnym okrucieństwem lub w związku ze zgwałceniem), może odpowiadać na zasadach kodeksu karnego. Jest to jedyna kategoria czynu, za którą tak młody sprawca może odpowiadać jak dorosły. Rozwiązanie jest krytykowane w środowisku prawniczym.

Izolacja sprawców po odbyciu kary: ośrodek w Gostyninie

Na podstawie ustawy z 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób działa Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym w Gostyninie.
Bezpośrednim impulsem do jego utworzenia była perspektywa zwolnienia Mariusza Trynkiewicza (jego kara śmierci została zamieniona w wyniku amnestii na 25 lat pozbawienia wolności), który trafił do ośrodka jako jeden z pierwszych.
Przed końcem kary sprawcy przechodzą badania psychiatryczne, psychologiczne i seksuologiczne. Gdy biegli oceniają wysokie prawdopodobieństwo popełnienia kolejnych czynów, sprawca może zostać umieszczony w ośrodku. Przeważają tam sprawcy działający z motywacji seksualnej.
Ośrodek formalnie ma charakter diagnostyczno-terapeutyczny, ale funkcja terapeutyczna jest realizowana w bardzo niewielkim stopniu; główną funkcją jest izolacja.
Krytyka: zdaniem wielu prawników rozwiązanie jest de facto ponownym karaniem za ten sam czyn (ne bis in idem). Argument przeciwny: wysokie ryzyko dla społeczeństwa, gdy biegli przewidują kolejne czyny.

Kazus: Jerome Brudos („fetyszysta stóp”)

Amerykański seryjny zabójca, ur. 1939 w Dakocie Południowej. W latach 1968–1969, na przestrzeni około półtora roku, zabił w Oregonie cztery kobiety, w odstępach kilkumiesięcznych. Skazany na dożywotnie pozbawienie wolności, zmarł w więzieniu w 2006 r.
Kazus jest klasycznym przykładem rozłożenia procesu motywacyjnego na etapy.

Tło rodzinne

Odrzucenie przez matkę: matka nie chciała kolejnego syna (miała już syna; pragnęła córki) i jawnie mu to okazywała. Zaniedbywała go, ograniczała mu wolność, przetrzymywała w piwnicy; zaspokajała co najwyżej podstawowe potrzeby biologiczne.
Konflikty rodziców: para wyjątkowo niedobrana, brak stabilizacji.
Samotność i ucieczka w świat fantazji jako rekompensata wrogiego świata zewnętrznego.

Uraz i narodziny fetyszu

W wieku około 5 lat znalazł na śmietniku damskie buty na wysokim obcasie i je przymierzył. Matka zareagowała nadmiarowo: wściekłością, krzykiem, obelgami, zakazami, groźbami, być może biciem.
Silny lęk i stres związany z tą sceną sprawiły, że damskie buty, a także stopy, stały się fetyszem wywołującym pobudzenie seksualne. Działa tu mechanizm zakazanego owocu: emocjonalny, niewyjaśniony zakaz wywołujący silny strach wzmaga dążenie do zakazanego obiektu. Zakazy wobec dzieci powinny być wyjaśnione i formułowane bez silnych emocji.
Kolejnym fetyszem stała się damska bielizna.

Eskalacja

17 lat: wykopał jamę, w której planował przetrzymywać dziewczęta jako niewolnice seksualne; pod groźbą noża zmusił rówieśniczkę do rozebrania się i ją sfotografował. Podejmował też próby zgwałceń, nie wszystkie skuteczne.
Ok. 20 lat: usunięty z wojska po badaniu psychiatrycznym, w którym rozpoznano zaburzenia osobowości i skłonność do depresji; zaleconej kilkumiesięcznej terapii prawdopodobnie nie ukończył.
Fantazje narastały i koncentrowały się wokół nienawiści do wymagającej, zakazującej i agresywnej matki.
29 lat: pierwsze zabójstwo.

Dewiacje i modus operandi

Szerokie spektrum dewiacji: sadyzm, nekrofilia (współżycie zarówno z żywą, jak i martwą ofiarą), fetyszyzm, mutylacja.
Zabijał przez duszenie.
Odcinał ofiarom stopy, przechowywał je w zamrażarce i zakładał na nie buty.
Zwłoki jednej ofiary przez dłuższy czas trzymał podwieszone na haku w swoim garażu, dopóki rozkład nie stał się wyczuwalny; potrzebował stałego dostępu do ciała.
Z wykształcenia elektryk: podłączał zwłoki do prądu, by obserwować, jak „tańczą”. Jest to skrajna postać manipulowania ciałem, dającego sprawcy gratyfikację seksualną.
Charakterystyczna modyfikacja modus operandi: sprawca uczył się na nieudanych próbach i doskonalił sposób działania.

Wnioski

Motyw seksualny jest rzadki, ale oznacza wysokie ryzyko seryjności i recydywy, ponieważ wynika z utrwalonego procesu motywacyjnego, a nie z sytuacji.
Centralnym elementem tego procesu są fantazje o przemocy, wyrastające z urazu (najczęściej odrzucenia), wzmacniane pornografią, dręczeniem zwierząt i przemocą wobec rówieśników, a nigdy w pełni niezaspokajane czynem.
Dewiacje rozwijają się etapami od dzieciństwa; nagłe zabójstwo seksualne u osoby prawidłowo funkcjonującej powinno budzić podejrzenie pozorowania motywu.
Etiologia jest wieloczynnikowa: biologiczna, psychologiczna i społeczna. Ani natywizm, ani radykalny behawioryzm jej nie wyjaśniają.
Sprawcy seksualni słabo poddają się resocjalizacji i terapii, co uzasadnia (kontrowersyjną prawnie) izolację postpenitencjarną.

Kluczowe pojęcia

Pojęcie	Znaczenie
Zabójstwo pozorowane	Zabójstwo z innego motywu upozorowane na seksualne w celu zmylenia tropu
Zabójstwo kwaziseksualne	Zabójstwo popełnione przez osobę chorą psychicznie z motywu urojeniowego, z pobocznym elementem seksualnym
Zabójstwo akcesoryjne	Zabójstwo służące ukryciu wcześniejszego, najczęściej wymuszonego kontaktu seksualnego
Zabójstwo z lubieżności	Właściwe zabójstwo seksualne: śmierć ofiary jest źródłem satysfakcji seksualnej
Triada Macdonalda	Podpalenia, okrucieństwo wobec zwierząt, moczenie nocne jako współwystępujące sygnały ostrzegawcze
Fantazje o przemocy	Centralny element procesu motywacyjnego sprawcy seksualnego, ewoluujący i napędzający seryjność
Wzmacniacze fantazji	Pornografia, eksperymenty na zwierzętach, znęcanie się nad rówieśnikami
Ułatwiacze	Alkohol i narkotyki osłabiające kontrolę i ułatwiające decyzję o czynie
Trofeum (pamiątka)	Przedmiot zabrany ofierze, pozwalający przeżywać czyn ponownie i odroczyć kolejny
Wygaszanie	Czasowe wyciszenie potrzeby po czynie, do kolejnej zbrodni
Rytuał	Powtarzalny element zachowania, bez którego czyn nie spełnia fantazji
Personalizacja ofiary	Dostosowywanie wyglądu ofiary do fantazji (makijaż, włosy, paznokcie)
Mutylacja	Okaleczanie ciała, odcinanie jego fragmentów
Fetysz	Przedmiot lub część ciała wywołujące pobudzenie seksualne
Pedofil bliski	Sprawca krzywdzący własne dzieci (w odróżnieniu od krzywdzącego dzieci obce)
Matka labilna	Matka niestabilna emocjonalnie, na przemian akceptująca i odrzucająca
Mechanizm zakazanego owocu	Emocjonalny, niewyjaśniony zakaz wzmagający dążenie do zakazanego obiektu

Najważniejsze tezy

Sprawca emocjonalny często kończy na jednym czynie; sprawca seksualny, jeśli nie zostanie izolowany, popełnia kolejne.
Typologia Hanauska (1995): zabójstwa pozorowane, kwaziseksualne, przypadkowe, akcesoryjne i właściwe (z lubieżności).
W zabójstwie właściwym satysfakcję seksualną daje sam czyn; akt seksualny nie jest konieczny.
Motyw seksualny stanowi od niespełna 2% (KGP, 2009) do ok. 10% zabójstw; jest ok. 10 razy rzadszy niż emocjonalny i trudniejszy do wykrycia, bo sprawca zwykle nie zna ofiary.
Najczęstszy sposób zabójstwa to uduszenie (ponad 57%); sprawcy zależy na bezpośrednim kontakcie, dlatego rzadko używa broni palnej.
Typowe są trzy miejsca: kontaktu, zabójstwa i porzucenia zwłok.
Zachowanie ofiary ma niewielki wpływ na działania sprawcy seksualnego, w przeciwieństwie do sprawcy emocjonalnego.
Triada Macdonalda: podpalenia, okrucieństwo wobec zwierząt, moczenie nocne; liczy się współwystępowanie i powtarzalność.
Kluczowa jest rola matki: szczególnie szkodliwa jest matka labilna; ojciec bywa nieobecny.
Fantazje są kołem napędowym; nigdy w pełni niezaspokojone, napędzają seryjność.
Model Lacha: uraz → fantazje o przemocy → wzmacniacze (pornografia, dręczenie zwierząt, przemoc wobec rówieśników) → ułatwiacze (alkohol, narkotyki) → plan → dominacja → zabójstwo → trofeum → wygaszanie.
Dewiacje ewoluują: podglądactwo, fetyszyzm, włamania po fetysz, ekshibicjonizm, ataki na kobiety, zgwałcenie, zabójstwo.
Etiologia jest wieloczynnikowa (biologia, psychologia, środowisko).
Ośrodek w Gostyninie (ustawa z 2013 r.) służy przede wszystkim izolacji sprawców o wysokim ryzyku recydywy; krytykowany jako ponowne karanie za ten sam czyn.
art. 10 § 2a k.k.: 14-latek może odpowiadać jak dorosły za zabójstwo kwalifikowane z art. 148 § 2 lub 3 k.k.

sem05 #wyklad #mechanizmy_motywacyjne