Motywacja urojeniowa, niepoczytalność i sprawca wieloofiarowy

Temat obejmuje strukturę motywacji sprawców zabójstw, charakterystykę sprawców działających z motywacji urojeniowej oraz prawną instytucję niepoczytalności (art. 31 k.k.). Punktem wyjścia jest zjawisko zabójstwa wieloofiarowego i współczesne odejście od sztywnego „profilu” sprawcy na rzecz cech występujących częściej w danej grupie. Zagadnienia te są kluczowe dla rozumienia, kiedy zachowanie sprawcy wyjaśnia patologia psychiczna, a kiedy nie. Całość ilustruje kazus Kajetana P. – sprawcy o patologicznej motywacji, uznanego ostatecznie za poczytalnego.

Sprawca wieloofiarowy (masowy)

Definicja

Sprawca wieloofiarowy – sprawca, który w trakcie jednego zdarzenia pozbawia życia więcej niż trzy osoby (definicja FBI: co najmniej cztery ofiary w jednym zdarzeniu, bez okresu „ochłodzenia” między zabójstwami).

W literaturze przedmiotu przyjmuje się też niższe progi: co najmniej trzy, a w niektórych źródłach co najmniej dwie ofiary.
Określenie sprawca masowy funkcjonuje głównie w języku potocznym; w literaturze częściej używa się terminu sprawca wieloofiarowy.

Cechy częściej występujące u sprawców wieloofiarowych

Najczęściej młody mężczyzna.
Czyn zaplanowany i przygotowany (zgromadzona broń i amunicja, wybór miejsca oddalonego od miejsca zamieszkania).
Fascynacja bronią, często legalne jej posiadanie i trening strzelecki.
Nierzadko zabójstwo osób bliskich (członków rodziny) bezpośrednio przed atakiem w miejscu publicznym.
Różne formy problemów psychicznych – niekoniecznie choroba psychiczna.
Zamiar własnej śmierci w trakcie zdarzenia.

Samobójstwo poagresyjne i „samobójstwo przez policję”

Samobójstwo poagresyjne – sprawca po dokonaniu zabójstw (lub w ich trakcie) planuje własną śmierć. Tego terminu należy używać zamiast „samobójstwa rozszerzonego”, które opisuje inną konstelację (odebranie życia bliskim w przekonaniu, że „ratuje się” ich przed cierpieniem, połączone z samobójstwem).
Samobójstwo przez policję (suicide by cop, „niebieskie samobójstwo”, samobójstwo przez służby) – sprawca prowokuje funkcjonariuszy do użycia broni: nie wykonuje poleceń, nie odrzuca broni, celuje w policjantów, przez co ci nie mają innego wyboru niż oddanie strzałów.

Przykład: zabójstwo wieloofiarowe w Krakowie (listopad 2026)

Na płycie Rynku Głównego w Krakowie młody mężczyzna (ok. 24 lat), Polak, bez wcześniejszej karalności, posiadający pozwolenie na broń, zastrzelił sześć osób. W jego mieszkaniu ujawniono ciała rodziców i siostry, co wskazuje, że prawdopodobnie zabił ich przed atakiem – łączna liczba ofiar mogła więc wynieść dziewięć. Miejsce ataku było oddalone od miejsca zamieszkania sprawcy o ok. 180 km, a ilość broni i amunicji wskazuje na zaplanowanie czynu. Informacje mają charakter wstępny, jednak już na tym etapie zdarzenie wpisuje się w cechy typowe dla sprawcy wieloofiarowego. Pokazuje też, że Polska nie stanowi „bezpiecznej wyspy” – zjawisko znane dotąd głównie ze Stanów Zjednoczonych i Europy Zachodniej występuje także w kraju.

Od „profilu” do cech częstszych

Współczesna kryminologia i psychologia odchodzą od pojęcia profilu psychologicznego sprawcy jako zestawu cech wspólnych dla wszystkich sprawców danego typu.
Sprawcy podobnych czynów mogą bardzo różnić się między sobą; mówi się raczej o cechach częściej występujących (podejście statystyczne: płeć, wiek, wykształcenie itd.).
Przykład: dawny „profil” sprawcy napadu na bank (młody mężczyzna działający w małej, kilkuosobowej grupie) okazał się nieadekwatny – czyny takie popełniają także osoby w wieku 50+ i 60+ oraz coraz częściej kobiety.

Struktura motywacji sprawców zabójstw

Orientacyjne proporcje motywacji zabójców (na podstawie publikacji Zabójcy i ich ofiary, Instytut Ekspertyz Sądowych w Krakowie – dane starsze, ale proporcje pozostają względnie stałe):

Motywacja	Udział (orientacyjnie)
Emocjonalna	ok. 70% (ponad 70%)
Rabunkowa	ok. 18%
Seksualna	ok. 10%
Urojeniowa	ok. 7%

Zabójstwo jest najczęściej przywoływaną kategorią w statystykach motywacji, ponieważ to przestępstwo najcięższe – zagrożone w polskim kodeksie karnym karą do dożywotniego pozbawienia wolności (art. 148 k.k.).
Liczby należy traktować orientacyjnie; istotne są proporcje, a nie dokładne wartości procentowe.

Motywacja urojeniowa

Choroba psychiczna a zaburzenie psychiczne

Pojęcie	Znaczenie	Przykłady
Choroba psychiczna	Stan cięższy, z reguły z objawami wytwórczymi (psychotycznymi)	Schizofrenia paranoidalna
Zaburzenie psychiczne	Kategoria „lżejsza” niż choroba psychiczna	Depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia osobowości

Pojęcia te są w przekazie potocznym często mylone.
Niepoprawny jest termin „zaburzenia psychiatryczne” czy „problemy psychiatryczne” – mówi się o chorobach lub zaburzeniach psychicznych; psychiatryczne może być ich leczenie (np. pobyt na oddziale psychiatrycznym).
Motywacji urojeniowej (patologicznej) nie należy automatycznie utożsamiać z chorobą psychiczną.

Schizofrenia paranoidalna i objawy wytwórcze

Największą grupę sprawców działających z motywacji urojeniowej stanowią osoby z rozpoznaniem schizofrenii paranoidalnej.
Kryterium klinicznym tej choroby są objawy wytwórcze (pozytywne): omamy (halucynacje słuchowe, rzadziej wzrokowe – np. głosy) oraz urojenia, często o charakterze nakazowym (myśli przymusowe, polecenia).
Objawy wytwórcze nie muszą wystąpić, ale pojawiają się bardzo często.

Cechy sprawców działających z motywacji urojeniowej

W porównaniu z zabójcami działającymi z innych motywów (szczególnie seksualnego):

Lepsze warunki wychowawcze – zabezpieczone podstawowe potrzeby biologiczne, często dobrze sytuowana, pełna rodzina, bez podstaw do diagnozy dysfunkcji rodziny.
Brak wyraźnych objawów niedostosowania społecznego w dzieciństwie.
Introwertywny typ osobowości i wycofanie społeczne – samotnicy, z trudnościami w kontaktach społecznych; otoczenie często czuje się w ich towarzystwie niekomfortowo i opisuje ich jako „dziwnych” w sposób trudny do nazwania.
Lęk – u sprawców niepoczytalnych ma charakter psychotyczny, związany z przeżywanymi urojeniami. Objawy wytwórcze bywają przez chorego nieakceptowane i budzą dyskomfort (chory sprzeciwia się głosom, każe im „odejść”).
Urojona misja – sprawca przekonany, że ma wyeliminować określoną grupę osób („sprawca-misjonarz”). Wbrew dawnym opisom w literaturze stanowi to mniejszość wśród sprawców z motywacją urojeniową.

Należy unikać powielania niesprawdzonych informacji (np. relacji sąsiadów o „dziwności” sprawcy) jako podstawy wniosków o jego stanie psychicznym.

Niepoczytalność

Podstawa prawna – art. 31 k.k.

Art. 31 § 1 k.k. Nie popełnia przestępstwa, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem.

Art. 31 § 2 k.k. Jeżeli w czasie popełnienia przestępstwa zdolność rozpoznania jego znaczenia lub kierowania postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

Art. 31 § 3 k.k. Przepisów § 1 i 2 nie stosuje się, gdy sprawca wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, które przewidywał albo mógł przewidzieć.

Stopnie poczytalności

Stan	Konsekwencja prawna
Poczytalność zachowana	Pełna odpowiedzialność karna; nie wymaga uzasadnienia
Poczytalność ograniczona w znacznym stopniu (§ 2)	Odpowiedzialność karna zachowana; możliwe nadzwyczajne złagodzenie kary
Poczytalność zniesiona – niepoczytalność (§ 1)	Brak przestępstwa, wyłączenie odpowiedzialności karnej; wymaga uzasadnienia

Elementy niepoczytalności

Niepoczytalność to niemożność rozpoznania znaczenia czynu lub niemożność pokierowania swoim postępowaniem – wystarczy jeden z elementów, mogą wystąpić oba.

Niemożność rozpoznania znaczenia czynu – sfera poznawcza; należy ustalić, czy deficyty poznawcze mają podłoże w zaburzeniach psychicznych.
Niemożność pokierowania postępowaniem – sfera woli i kontroli; nie musi być poprzedzona brakiem rozpoznania znaczenia czynu (sprawca może wiedzieć, co robi, a mimo to nie być w stanie się powstrzymać).

Niepoczytalność jako pojęcie prawne

Poczytalność i niepoczytalność to pojęcia prawne, a nie medyczne ani psychologiczne.
O poczytalności rozstrzyga sąd (organ procesowy) na zasadzie swobodnej oceny dowodów – nie psychiatra ani psycholog. Opinia biegłych jest dowodem, ale nie przesądza rozstrzygnięcia.
Opinie biegłych w zakresie poczytalności często się różnią.
W psychologii klinicznej odpowiednikami są pojęcia afektu fizjologicznego i afektu patologicznego. Niepoczytalności odpowiada afekt patologiczny – stan, w którym kontrola poznawcza i mechanizmy poznawcze zostają zniesione.

Biegli – art. 202 k.p.k.

Opinię o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego wydają co najmniej dwaj biegli lekarze psychiatrzy.
Na wniosek psychiatrów powołuje się biegłego innej specjalności – najczęściej psychologa, często także neurologa.
Psycholog wypowiada się przede wszystkim o funkcjonowaniu intelektualnym, a także o ewentualnych zaburzeniach osobowości, motywacji i afekcie (stanie emocjonalnym) oskarżonego w chwili czynu.

Zasady oceny poczytalności

Poczytalność jest właściwością zmienną.
Ocenia się ją tempore criminis – w czasie popełnienia czynu.
Dotyczy każdego czynu osobno: przy kilku zabójstwach rozłożonych w czasie biegli muszą wypowiedzieć się o poczytalności sprawcy odrębnie w odniesieniu do każdego z nich.
Zniesienie poczytalności zachodzi zwykle przy czynach popełnionych w wyniku doznań psychotycznych albo wskutek zaburzeń świadomości.
Konieczne jest wykazanie związku przyczynowo-skutkowego między treścią doznań psychotycznych a popełnionym czynem. Sama obecność urojeń czy omamów nie oznacza niepoczytalności.
Znaczne ograniczenie poczytalności może wiązać się z labilnością afektywną lub głębokimi zaburzeniami osobowości wpływającymi na sferę kontroli.

Choroba psychiczna ≠ niepoczytalność

Choroba psychiczna nie oznacza automatycznie niepoczytalności.
Do stwierdzenia niepoczytalności motywacja czynu musi być patologiczna, ale motywacja patologiczna nie musi wynikać z choroby psychicznej – może wynikać z głębokich zaburzeń osobowości, upośledzenia umysłowego lub innych zakłóceń czynności psychicznych.
Nie każda osoba chora psychicznie jest agresywna i nie każda jest niepoczytalna.
Nie można tłumaczyć każdego zachowania sprawcy chorobą psychiczną.

Substancje psychoaktywne (art. 31 § 3 k.k.)

Zakłada się, że dorosła, zdrowa osoba zna działanie alkoholu; kto wprawia się w stan upojenia, mieszania substancji czy zażywania nieznanego środka, musi liczyć się z utratą kontroli nad zachowaniem – nie może więc powoływać się na niepoczytalność.
Dopalacze – nowe substancje o nieznanym, nieprzewidywalnym działaniu; zachowanie osób po ich zażyciu zaskakiwało nawet ich samych. Co do zasady także tu działa § 3.
W praktyce zdarzały się jednak orzeczenia uznające niepoczytalność po środkach psychoaktywnych – np. gdy obrona wykazała, że bardzo młody sprawca (18–19 lat) nigdy wcześniej nie zażywał takich środków i nie mógł przewidzieć ich działania.

Skala zjawiska

W Polsce za niepoczytalne w chwili czynu uznaje się rocznie ok. 2–2,5 tys. osób – dotyczy to wszystkich przestępstw, nie tylko zabójstw.

Kazus Kajetana Poznańskiego

Sprawa Kajetana P. ilustruje zarówno patologiczne tło motywacyjne, jak i trudności w ocenie poczytalności. Jest szczegółowo opisana w reportażu Taki dobry chłopak, napisanym po prawomocnym zakończeniu sprawy, przystępnym językiem i w oparciu o rozległą dokumentację – polecanym studentom kryminologii oraz psychologii śledczej i sądowej.

Zdarzenie i modus operandi

2016 r., Warszawa. Sprawca, wówczas 27-letni, odpowiedział na ogłoszenie młodej kobiety udzielającej lekcji języka włoskiego w swoim mieszkaniu. Było to ich pierwsze spotkanie; ofiara tego samego dnia miała lecieć do Włoch do partnera i zdecydowała się jeszcze na jedną lekcję.
Ofiara przypadkowa, czyn zaplanowany – sprawca długo rozważał zabójstwo i był do niego przygotowany (piły, torby).
Zadał kilka ciosów w okolice szyi, przecinając tętnicę szyjną; ofiara szybko się wykrwawiła. Według własnej relacji był przerażony ilością krwi.
Poćwiartował ciało, odciął głowę; głowę wyniósł w plecaku, resztę zwłok w torbie, pozostawiając krwawe ślady.
Zwłoki przeniósł do swojego mieszkania, które następnie podpalił, by zatrzeć ślady. Straż pożarna szybko ugasiła pożar i ujawniła ciało.
Sprawca zbiegł za granicę; został zatrzymany w hotelu na Malcie przez polskich policjantów z zespołu poszukiwań celowanych („łowców głów”). Przyznał się do zbrodni.
Był to jego pierwszy czyn. Gdyby nie został zatrzymany, istniało duże prawdopodobieństwo kolejnych zabójstw, z modus operandi modyfikowanym na podstawie doświadczeń z pierwszej zbrodni (np. inny sposób pozbycia się zwłok).

Motyw deklarowany

Po zatrzymaniu sprawca twierdził, że chciał udowodnić sobie i innym, że życie ludzkie nie jest warte więcej niż życie zwierzęcia, nawet komara – skoro bez namysłu zabijamy przeszkadzającego owada, nie ma podstaw, by szczególnie wartościować życie człowieka. To właśnie ta teza najbardziej szokuje i rodzi dwa nierozerwalne pytania: dlaczego? i kim jest sprawca?

Tło rodzinne i rozwojowe

Sprawca wpisuje się w cechy częstsze u sprawców o patologicznej motywacji: dobre warunki rozwojowe, brak klasycznej dysfunkcji rodziny.

Syn prokuratorki i architekta, z Poznania; absolwent renomowanego, trudno dostępnego poznańskiego liceum („Marynka”).
Wysoki status materialny i społeczny rodziny, zaspokojone potrzeby podstawowe – przy deficytach w zaspokajaniu potrzeb wyższego rzędu.
Matka opisywana jako chłodna; w trakcie procesu mówiła o synu głównie przez pryzmat ocen i olimpiad, jak nauczycielka, a nie matka. Ojciec – nieobecny, z mniejszą pozycją w rodzinie.
Od wczesnego dzieciństwa wysokie wymagania, szczególnie w zakresie wyników w nauce; z czasem sprawca sam stawiał sobie poprzeczkę coraz wyżej.
W rozmowach z biegłymi i w przesłuchaniach przypisywał matce krzywdzenie go w dzieciństwie. Nie da się tego zweryfikować; z perspektywy psychologii i psychiatrii znaczenie ma jednak nie tylko to, co obiektywnie się wydarzyło, ale także subiektywne przekonanie o doznanej krzywdzie.

Funkcjonowanie intelektualne i zawodowe

Bardzo inteligentny, oczytany, z szeroką wiedzą o świecie; zainteresowania z czasem nabierały charakterystycznego rysu, później widocznego w głoszonych tezach.
Studia w Warszawie: magisterium z dziennikarstwa, licencjat z filologii klasycznej, niedokończona filozofia (porzucona z braku zaangażowania, nie z powodu niepowodzeń) – przy trwałym, głębokim zainteresowaniu nurtami filozoficznymi.
Aktywny w dyskusjach, z ugruntowanymi poglądami, które bronił logicznie i precyzyjnie.
W chwili czynu pracował jako bibliotekarz – praca poniżej jego aspiracji. Chciał być dziennikarzem i pisać, ale jego teksty były odrzucane.
Porażki zawodowe przy samodzielnie narzuconych, nieosiągalnych wymaganiach rodziły silny wewnętrzny dyskomfort – to istotny element tła motywacyjnego.

Funkcjonowanie społeczne przed czynem

Na 2–3 lata przed zabójstwem – izolacja: zerwanie relacji z rodzicami, brak przyjaciół, bardzo bogaty świat wewnętrzny przy niemal całkowitej rezygnacji z kontaktów z ludźmi. Otoczenie opisywało go jako dziwnego, ekscentrycznego.
Wrogość wobec rodziny: w 2015 r. przyjechał z Warszawy do domu rodziców w Poznaniu i dotkliwie pobił ojca (m.in. paskiem). Interweniowała siostra; sprawca bez słowa wrócił do Warszawy. Zdarzenia nie zgłoszono, a jego bezpośrednia przyczyna pozostała nieznana.
„Sprawdzanie siebie” i granic możliwości człowieka: drakońskie diety (wielodniowe głodówki o samej wodzie), samotne wyprawy survivalowe (noclegi w lesie, jedzenie kory), samotnie spędzany sylwester w lesie, samotne podróże.
Relacje intymne: co najmniej dwa związki z kobietami (z czasów liceum i z Warszawy). Partnerki nie wskazywały konkretnych krzywd, ale opisywały relacje jako dziwne i niestabilne. Sprawca narzucał sobie i partnerce okresy wstrzemięźliwości seksualnej – kolejny przejaw rygoru i sprawdzania siebie. Silnie obawiał się bycia uznanym za geja.

Diagnoza i ocena poczytalności

Pierwsza opinia: schizofrenia paranoidalna i niepoczytalność w chwili czynu.
Ze względu na wagę sprawy organ procesowy powoływał kolejne zespoły biegłych. Sprawca przeszedł co najmniej trzy obserwacje sądowo-psychiatryczne; brano pod uwagę ryzyko symulacji choroby psychicznej.
Kluczowe pytanie: czy osoba tak logicznie argumentująca, z wiedzą o świecie i przygotowana do zbrodni, rzeczywiście nie mogła rozpoznać znaczenia czynu?
Opinia prof. Janusza Heitzmana, ostatecznie przyjęta przez sąd: brak choroby psychicznej, natomiast schizotypowe zaburzenie osobowości – ciężkie zaburzenie, ale nie psychoza. Argumenty:
logiczny, precyzyjny i konsekwentny sposób wywodu, bez chaosu myślowego charakterystycznego dla psychozy,
brak neologizmów,
poglądy niebędące wytworem jego wyobraźni, lecz zaczerpnięte z istniejących nurtów filozoficznych zrównujących wartość życia zwierząt i ludzi (radykalni obrońcy praw zwierząt mogliby zrozumieć sposób jego myślenia, choć niekoniecznie podzielić wnioski),
brak objawów wytwórczych – „głosy”, o których mówił, to wewnętrzne przekonania (głos wewnętrzny), a nie halucynacje słuchowe.
Obraz osobowości: spłycona uczuciowość, chłód emocjonalny, brak empatii, lęk społeczny, silne wycofanie i introwersja, dziwaczność zachowania, bogaty świat wewnętrzny przy ubogim świecie relacji – cechy osobowości schizoidalnej/schizotypowej – przy wysokim poziomie intelektualnym.
Zarzuty symulacji (że „grał” i wymyślał głosy) są interpretowane różnie. W ujęciu przedstawionym na wykładzie sprawca nie symulował – jest osobą głęboko zaburzoną, a jednocześnie poczytalną: znał znaczenie czynu i mógł pokierować swoim postępowaniem.

Schizotypowe zaburzenie osobowości a schizofrenia

Kryterium	Schizotypowe zaburzenie osobowości	Schizofrenia paranoidalna
Kategoria	Zaburzenie psychiczne (osobowości)	Choroba psychiczna
Objawy wytwórcze	Brak (omamów, urojeń)	Zwykle obecne
Nasilenie cech	Te same cechy, mniejsze nasilenie	Cechy silniej natężone
Myślenie	Dziwaczne, ale logiczne i spójne	Często chaos myślowy, neologizmy
Wpływ na poczytalność	Zwykle zachowana (ew. ograniczona)	Może prowadzić do niepoczytalności

Zaburzenie schizotypowe bywa traktowane jako stan na kontinuum poprzedzającym chorobę psychiczną, co powoduje poważne trudności diagnostyczne.
Współczesna psychologia kliniczna przyjmuje, że osoby zaburzone różnią się od osób zdrowych ilościowo, a nie jakościowo – mają te same cechy, ale w znacznie większym nasileniu.
Objawy psychiczne trudno zmierzyć tak jak objawy somatyczne (np. temperaturę). Granica między halucynacją słuchową a wewnętrznym przekonaniem jest przedmiotem sporów specjalistów.

Rozstrzygnięcie i wykonanie kary

Sąd uznał sprawcę za poczytalnego w chwili czynu i wymierzył karę dożywotniego pozbawienia wolności; prawdopodobnie nigdy nie opuści zakładu karnego.
Karę odbywa w oddziale terapeutycznym (więziennym oddziale o charakterze psychiatrycznym), gdzie terapia polega przede wszystkim na farmakoterapii.
Gdy odmawiał przyjmowania leków, sąd zezwolił na ich przymusowe podawanie – rozwiązanie stosowane wobec sprawców niebezpiecznych i agresywnych, m.in. dla bezpieczeństwa personelu.

Tło motywacyjne – podsumowanie kazusu

Proces motywacyjny tworzą tu łącznie: czynniki wewnętrzne (głębokie zaburzenie osobowości, chłód emocjonalny, perfekcjonizm i potrzeba sprawdzania granic własnych możliwości, radykalne przekonania filozoficzne) oraz czynniki zewnętrzne (chłodne relacje rodzinne z wysokimi wymaganiami, porażki zawodowe, izolacja społeczna). Motyw pierwszoplanowy – „udowodnienie” bezwartościowości życia ludzkiego – ma charakter patologiczny, lecz nie wynika z choroby psychicznej.

Wnioski

Zarówno w odniesieniu do sprawców wieloofiarowych, jak i działających z motywacji urojeniowej należy mówić o cechach częściej występujących, a nie o sztywnym profilu. Motywacja urojeniowa stanowi niewielki odsetek motywacji zabójców, a jej obecność – podobnie jak sama choroba psychiczna – nie przesądza o niepoczytalności. Rozstrzyga sąd, oceniając każdy czyn osobno i badając związek przyczynowy między treścią doznań psychotycznych a czynem. Kazus Kajetana P. pokazuje, że motywacja patologiczna może wynikać z ciężkiego zaburzenia osobowości przy zachowanej poczytalności.

Kluczowe pojęcia

Pojęcie	Znaczenie
Sprawca wieloofiarowy	Sprawca zabijający w jednym zdarzeniu więcej niż trzy osoby (FBI); w literaturze także co najmniej 3 lub 2 ofiary
Samobójstwo poagresyjne	Zaplanowana śmierć sprawcy po dokonaniu zabójstw lub w ich trakcie
Samobójstwo przez policję	Sprowokowanie funkcjonariuszy do użycia broni palnej wobec sprawcy
Choroba psychiczna	Stan z reguły z objawami wytwórczymi, np. schizofrenia paranoidalna
Zaburzenie psychiczne	Kategoria lżejsza niż choroba psychiczna (depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia osobowości)
Objawy wytwórcze	Omamy i urojenia, często nakazowe
Urojona misja	Przekonanie sprawcy o konieczności wyeliminowania określonej grupy osób
Niepoczytalność	Niemożność rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania postępowaniem z powodu przyczyn z art. 31 § 1 k.k.
Poczytalność ograniczona	Znaczne ograniczenie tych zdolności (art. 31 § 2 k.k.)
Tempore criminis	W czasie popełnienia czynu – moment, na który ocenia się poczytalność
Afekt fizjologiczny	Silna emocja bez zniesienia kontroli poznawczej
Afekt patologiczny	Stan zniesienia kontroli poznawczej – psychologiczny odpowiednik niepoczytalności
Schizotypowe zaburzenie osobowości	Ciężkie zaburzenie osobowości (dziwaczność, chłód, wycofanie) bez objawów wytwórczych; na kontinuum przed schizofrenią
Obserwacja sądowo-psychiatryczna	Pobyt w zakładzie leczniczym w celu wydania opinii o stanie psychicznym sprawcy; może być powtarzana
Oddział terapeutyczny	Oddział zakładu karnego dla skazanych z zaburzeniami, z leczeniem (głównie farmakoterapią)

Najważniejsze tezy

Współcześnie zamiast „profilu sprawcy” mówi się o cechach częściej występujących u sprawców danego typu.
Sprawca wieloofiarowy to najczęściej młody mężczyzna działający według planu, nierzadko zabijający wcześniej bliskich i zakładający własną śmierć.
Struktura motywacji zabójców: emocjonalna ok. 70%, rabunkowa ok. 18%, seksualna ok. 10%, urojeniowa ok. 7%.
Choroba psychiczna i zaburzenie psychiczne to różne kategorie; nie istnieją „zaburzenia psychiatryczne”.
Sprawcy z motywacją urojeniową to najczęściej osoby ze schizofrenią paranoidalną, wychowane w lepszych warunkach, introwertywne i wycofane społecznie; urojona misja dotyczy mniejszości z nich.
Niepoczytalność (art. 31 § 1 k.k.) wyłącza przestępstwo; znaczne ograniczenie poczytalności (§ 2) pozwala na nadzwyczajne złagodzenie kary; § 3 wyłącza oba przepisy przy zawinionym upojeniu lub odurzeniu.
Poczytalność jest pojęciem prawnym – rozstrzyga sąd, a biegli psychiatrzy (min. dwóch, art. 202 k.p.k.) jedynie opiniują.
Poczytalność ocenia się tempore criminis i dla każdego czynu osobno.
Choroba psychiczna ≠ niepoczytalność: potrzebny jest związek przyczynowy między treścią doznań psychotycznych a czynem.
W Polsce rocznie ok. 2–2,5 tys. osób zostaje uznanych za niepoczytalne.
Kazus Kajetana P. (Warszawa, 2016): zaplanowane zabójstwo przypadkowej ofiary, motyw „życie człowieka jest warte tyle co życie komara”; pierwsza opinia – schizofrenia i niepoczytalność, ostatecznie (opinia J. Heitzmana) schizotypowe zaburzenie osobowości, poczytalność zachowana, kara dożywocia.
Argumenty za poczytalnością: logiczny i spójny wywód, brak neologizmów i chaosu myślowego, poglądy zaczerpnięte z istniejących nurtów filozoficznych, „głosy” jako wewnętrzne przekonania, a nie halucynacje.
Osoby zaburzone różnią się od zdrowych ilościowo (nasileniem cech), a nie jakościowo.

sem05 #wyklad #mechanizmy_motywacyjne