Rys historyczny

Ważny kontekst do nauki (Ewolucja wiktymologii):

Należy wyraźnie odróżniać wiktymologię tradycyjną/pozytywistyczną (historyczną, która szukała winy w ofierze - victim blaming) od wiktymologii współczesnej/krytycznej (skupiającej się na czynnikach społecznych, sytuacyjnych, prawach ofiar i zapobieganiu wiktymizacji wtórnej).

1. Pierwsi badacze (Lata 40. XX wieku)

Pierwsze ustandaryzowane badania wiktymologiczne pochodzą z lat 40. XX wieku.

Benjamin Mendelsohn: Nazywany "ojcem wiktymologii". Wprowadził termin wiktymności, czyli specyficznej, wewnętrznej predyspozycji danej osoby do bycia ofiarą.
Hans von Hentig: Zauważył dynamikę relacji sprawca-ofiara, odrzucając tezę, że ofiara jest zawsze tylko biernym obiektem.

2. Typologia ofiar (Hans von Hentig)

Podejście historyczne – dziś służy bardziej jako pomoc w profilowaniu kryminalnym niż ocena moralna.

Von Hentig wprowadził typologię ofiar opartą na ich cechach:

Typ depresyjny: Osoby z obniżonym nastrojem, łatwiej ulegające manipulacji.
Typ żądny zysku: Osoby szukające szybkiego zarobku (narażone np. na oszustwa finansowe, piramidy).
Typ lubieżny: Szukające przygodnych relacji (narażone m.in. na szantaż).
Typ terroryzujący otoczenie: Domowi despoci, osoby brutalne. (Uwaga: dotyczy sytuacji, gdy np. długotrwale krzywdzona ofiara zabija swojego oprawcę – oprawca staje się wiktymologiczną ofiarą).
Typ osoby samotnej: Wyizolowane społecznie (łatwy cel np. oszustów matrymonialnych).
Typ ofiar uwikłanych w szczególnie trudne sytuacje: Osoby w kryzysach życiowych.

3. Ofiary latentne (ukryte) i "urodzona ofiara"

Koncepcja historyczna – dziś mocno krytykowana i odrzucona jako mit.

Urodzona ofiara to osoba, która według dawnych badaczy rzekomo ma naturalne, wewnętrzne predyspozycje do zostania ofiarą z powodu:

Skłonności masochistycznych.
Braku chęci do życia (podświadome dążenie do bycia skrzywdzonym).
Kompleksu Polikratesa / Syndromu Oszusta (w starych notatkach potocznie/błędnie nazwane "syndromem Pabla") – uczucie niesprawiedliwości po odniesieniu sukcesu, poczucie, że się na niego nie zasłużyło i podświadome prowokowanie nieszczęścia jako "kary".

4. Podatność (Predestynacja) wiktymologiczna

Podejście współczesne – badanie obiektywnego ryzyka wiktymologicznego.

Zjawisko to dzieli się ze względu na wpływ ofiary na to ryzyko:

Zawiniona (Styl życia): Np. prowokacyjny charakter, dobrowolne obracanie się w kręgu osób uzależnionych lub w świecie przestępczym.
Niezawiniona (Uwarunkowania strukturalne): Wynikająca z czynników zewnętrznych. Np. niebezpieczny zawód (taksówkarz, konwojent) lub miejsce zamieszkania (dzielnica o wysokiej przestępczości).

5. Gradacja winy ofiary (Benjamin Mendelsohn)

Podejście historyczne / pozytywistyczne. Mendelsohn wyróżnił stopnie zawinienia ofiary w procesie powstawania przestępstwa:

Niewinne: Ofiara całkowicie przypadkowa.
Mniej winne niż sprawca: Wina z powodu ignorancji, naiwności czy nieostrożności.
Tak samo winne: Przestępstwo dokonane za zgodą ofiary (np. udział w nielegalnych aktywnościach).
Bardziej winne niż sprawca: Świadoma prowokacja (zmuszenie sprawcy do ataku).
Całkowicie winne: Dopuszcza się przestępstwa i w jego wyniku staje się ofiarą (np. napastnik ginący z rąk ofiary działającej w obronie koniecznej).

6. Aspekt prawny – Art. 53 § 2 Kodeksu Karnego

Podejście współczesne i praktyczne.

Art. 53 § 2 KK dotyczy dyrektyw wymiaru kary. Zobowiązuje on sąd do wzięcia pod uwagę m.in. zachowania się pokrzywdzonego.

Przykład: Lekkomyślne lub prowokacyjne zachowanie się pokrzywdzonego może stanowić okoliczność łagodzącą dla sprawcy. Z kolei atak na ofiarę spokojną i nieprowokującą działa na niekorzyść sprawcy.