Kompendium: Psychologia Osobowości i Różnic Indywidualnych w Diagnostyce i Kryminologii
1. Wstęp do Psychologii Różnic Indywidualnych
Dziedzina ta bada, dlaczego i w jaki sposób ludzie różnią się od siebie. Kluczowa teza (Kluckhohn i Murray) zakłada, że każdy człowiek jest:
- Taki jak wszyscy inni (poziom uniwersalny, np. geny).
- Taki jak niektórzy inni (poziom grupowy, np. introwertycy, optymiści).
- Taki jak nikt inny (poziom indywidualny, unikalne doświadczenia).
Główne płaszczyzny różnic:
- Temperament: Biologiczny, wrodzony (np. "krótki lont", szybkość reakcji).
- Intelekt: Zdolność adaptacji i uczenia się.
- Osobowość: Stały wzorzec zachowania, myślenia i odczuwania.
- Wartości i Potrzeby: Kształtowane w socjalizacji.
2. Norma i Patologia (Zdrowie Psychiczne)
Rodzaje Norm
Aby ocenić, czy ktoś funkcjonuje prawidłowo, stosuje się trzy rodzaje norm:
- Norma Statystyczna: To, co najczęstsze w populacji (np. IQ 85-110).
- Norma Społeczno-Kulturowa: To, co akceptowane przez daną grupę/kulturę.
- Norma Kliniczna: Wzorzec zdrowia określony przez teorie naukowe.
Kryteria Psychopatologii (według Seligmana)
Zachowanie uznaje się za zaburzone, gdy spełnia kryteria takie jak:
- Cierpienie (ból psychiczny).
- Nieprzystosowanie (niemożność realizacji celów).
- Irracjonalność i Nieprzewidywalność.
- Dyskomfort obserwatora i Naruszenie norm.
3. Przegląd Zaburzeń Psychicznych (Klinika)
Schizofrenia
Choroba z grupy psychoz. Nie oznacza "rozdwojenia jaźni", lecz rozpad spójności psychicznej.
- Objawy: Urojenia (fałszywe sądy), Halucynacje (błędne spostrzeżenia zmysłowe), Zdezorganizowana mowa, Objawy negatywne (wycofanie, chłód emocjonalny).
- Kontekst prawny: Choroba psychiczna nie równa się automatycznie niepoczytalności. Niepoczytalność orzeka sąd, jeśli sprawca w chwili czynu nie rozumiał jego znaczenia.
Zaburzenia Nastroju (Afektywne)
- Depresja: Obniżony nastrój + Anhedonia (brak zdolności odczuwania radości). Ryzyko samobójcze wzrasta, gdy pacjent zaczyna odzyskiwać energię (paradoks).
- ChAD (Dwubiegunowe): Naprzemienne epizody depresji i manii. Mania to stan pobudzenia, "gonitwy myśli" i ryzykownych zachowań (hazad, szybka jazda, agresja).
Zaburzenia Lękowe
Kluczowe rozróżnienie: Strach (konkretne zagrożenie, adaptacyjny) vs Lęk (nieokreślony niepokój, dysfunkcjonalny).
- Fobie: Lęk nieproporcjonalny do zagrożenia (np. społeczna, agorafobia).
- GAD: Uogólnione zamartwianie się.
Inne ważne zaburzenia
- OCD (Obsesyjno-kompulsyjne): Natrętne myśli (obsesje) redukowane przez rytualne czynności (kompulsje).
- Dysocjacyjne: Ucieczka od tożsamości w reakcji na traumę. Obejmuje amnezję, fugę (utrata tożsamości i podróż) oraz DID (Osobowość wieloraka) – często symulowane przez przestępców.
- Somatoformiczne: Ból psychiczny zamieniony na objawy ciała (np. ślepota w histerii/konwersji bez uszkodzenia oczu).
4. Zaburzenia Osobowości
Są to trwałe, sztywne wzorce zachowań, ujawniające się w wielu sytuacjach. Dotyczą ok. 12% populacji.
Podejście Dymensjonalne (Nowoczesne)
Zaburzenie to skrajne nasilenie normalnych cech (5 domen):
- Negatywny afekt (lękliwość, złość).
- Izolacja (wycofanie).
- Dyssocjalność (brak empatii, wrogość).
- Rozhamowanie (impulsywność).
- Anankastyczność (sztywność, perfekcjonizm).
Antyspołeczne vs Narcystyczne (Profilowanie sprawców)
Dwa najczęstsze zaburzenia w kryminologii:
| Cecha | Antyspołeczne (ASPD) | Narcystyczne (NPD) |
|---|---|---|
| Stosunek do innych | Inni to ofiary/słabeusze do wykorzystania. | Inni to publiczność do podziwiania mnie. |
| Główne przekonanie | "Mogę łamać zasady". | "Jestem ponad zasadami, jestem wybitny". |
| Motywacja | Zysk, władza, drapieżność. | Potrzeba uwielbienia, potwierdzenia wielkości. |
Studium przypadku: Kajetan Poznański
Przykład osoby o znacznie ograniczonej poczytalności (nie niepoczytalnej). Wysoki intelekt, chłód emocjonalny, motywacja "samodoskonalenia" poprzez zabicie ("pozbycie się słabości"). Diagnoza oscylowała między schizofrenią a głębokim zaburzeniem osobowości.
Triada McDonalda (Predyktory przestępczości)
Zachowania w dzieciństwie zwiastujące seryjną przestępczość:
- Znęcanie się nad zwierzętami.
- Podpalenia (piromania).
- Moczenie nocne (po 5 r.ż.).
5. Uwarunkowania Zaburzeń (Model Biopsychospołeczny)
Zaburzenia wynikają ze splotu trzech czynników:
- Biologiczne: Geny (podatność), neuroprzekaźniki, uszkodzenia mózgu (OUN), czynniki prenatalne.
- Psychiczne: Trauma, styl przywiązania, temperament, błędne przekonania poznawcze.
- PTSD: Zespół stresu pourazowego (reakcja na zagrożenie życia).
- Społeczno-Kulturowe: Wychowanie, postawy rodzicielskie, kultura (specyficzne zaburzenia jak Koro), wpływ mediów (Syndrom Wertera – naśladownictwo samobójstw).
6. Diagnostyka Intelektu i Kontekst Sądowy
Inteligencja
- Definicja: Zdolność do celowego działania i radzenia sobie w nowych sytuacjach (Stern, Binet).
- Rodzaje:
- Płynna: Wrodzony potencjał biologiczny (spada z wiekiem).
- Skrystalizowana: Nabyta wiedza i doświadczenie (rośnie z wiekiem).
- Badanie: Test WAIS-R (Skala Słowna + Bezsłowna). Musi być znormalizowany (normy dla populacji) i zstandaryzowany (jednolita procedura).
- Niepełnosprawność intelektualna: IQ < 69.
Profilowanie Kryminalne (FBI)
Podział sprawców zabójstw na podstawie śladów na miejscu zbrodni:
- Zorganizowany: Wysoka inteligencja, kompetentny społecznie, planuje, kontroluje ofiarę, interesuje się mediami.
- Niezorganizowany: Niska inteligencja, samotnik, działa w szale/chaosie, zostawia dużo śladów, mieszka blisko miejsca zbrodni.
7. Pedofilia i Zaburzenia Preferencji Seksualnych
Kryteria Diagnostyczne
- Wiek sprawcy: min. 16 lat.
- Różnica wieku: sprawca min. 5 lat starszy.
- Trwałość: min. 6 miesięcy.
- Wiek ofiary: okres przedpokwitaniowy (do ok. 13 lat).
Typy Sprawców
- Z przypadku: Epizodyczne, np. pod wpływem alkoholu, brak trwałej preferencji.
- Zastępcza ("Z konieczności"): Preferuje dorosłych, ale boi się odrzucenia/oceny. Wybiera dziecko jako obiekt "bezpieczny", łatwy do kontroli.
- Właściwa ("Z wyboru"): Trwała preferencja ukierunkowana wyłącznie na dzieci.
Mechanizm (Model M. Beisert)
Pedofilia to splot czynników: biologicznych (mózg), lękowego stylu przywiązania (relacja z matką) oraz często własnej traumy wykorzystania w dzieciństwie (szczególnie u sprawców kazirodczych).