Pedofilia i Zaburzenia Preferencji Seksualnych
Pedofilia w psychologii sądowej i klinicznej jest rozpatrywana wieloaspektowo: jako przestępstwo oraz jako zaburzenie preferencji seksualnych (parafilia).
Definicje i Kryteria Diagnostyczne
Różnicowanie pojęć
Należy odróżniać czyn pedofilny od pedofilii jako trwałej preferencji. Nie każdy czyn pedofilny jest dokonywany przez pedofila (może wynikać np. z okazji, intoksykacji, braku hamulców, a nie ze stałego ukierunkowania popędu).
Kryteria Diagnostyczne (wg ICD i DSM-5)
Aby zdiagnozować pedofilię, muszą zostać spełnione rygorystyczne kryteria:
- Wiek sprawcy: Osoba musi mieć co najmniej 16 lat.
- Różnica wieku: Sprawca musi być co najmniej 5 lat starszy od ofiary.
- Czas trwania: Preferencja (fantazje, popędy, zachowania) utrzymuje się co najmniej 6 miesięcy.
- Wiek ofiary: Dzieci w wieku przedpokwitaniowym (lub wczesnym pokwitaniu, ogólnie do 13 lat).
Ważne: Wg DSM-5 doświadczanie cierpienia przez sprawcę (egodystoniczność) nie jest kryterium koniecznym do postawienia diagnozy!.
Typologia Pedofilii
W literaturze przedmiotu (m.in. P. Marcinek, A. Kapała) wyróżnia się podział ze względu na genezę zachowań:
1. Zachowania pedofilne ("Z przypadku")
Są to zachowania epizodyczne. Sprawca nie posiada utrwalonej preferencji seksualnej do dzieci. Czyn jest wynikiem splotu okoliczności, obniżonej samokontroli czy używek.
2. Pedofilia Zastępcza ("Z konieczności")
Sprawca woli dorosłych partnerów (hetero- lub homoseksualnych), ale sięga po dzieci jako obiekty zastępcze.
- Przyczyny: Niskie kompetencje społeczne, lęk przed odrzuceniem przez dorosłych, izolacja, poczucie bycia nieatrakcyjnym. Dziecko jest "łatwiejszym" obiektem, który nie ocenia.
3. Pedofilia Właściwa ("Z wyboru")
Trwała, dominująca preferencja seksualna ukierunkowana na dzieci.
- Pierwotna: Osoba nigdy nie podejmowała i nie była zainteresowana kontaktami z dorosłymi.
- Wtórna: Preferencja rozwinęła się po wcześniejszym okresie kontaktów z dorosłymi.
Etiologia Pedofilii (Model Marii Beisert)
Powstanie zaburzenia jest efektem splotu czynników biologicznych, psychicznych i społecznych.
1. Uwarunkowania Biologiczne
- Dysfunkcje układu dopaminergicznego i serotoninergicznego (neuroprzekaźniki).
- Uszkodzenia struktur mózgu (płaty czołowe i skroniowe), urazy OUN, guzy, zmiany miażdżycowe.
2. Uwarunkowania Środowiskowe i Psychiczne
Kluczowe są zaburzenia wczesnodziecięce i okresu dojrzewania:
- Styl przywiązania: Dominujący styl pozabezpieczny (lękowy). Niestabilna relacja z matką w dzieciństwie prowadzi do lęku przed intymnością z dorosłymi kobietami.
- Trauma wykorzystania: Doświadczenie bycia ofiarą wykorzystania seksualnego w dzieciństwie (u chłopców ryzyko stania się sprawcą wynosi ok. 50%).
- Relacja z ojcem: Często ojciec nieobecny, nadmiernie wymagający lub perfekcyjny.
3. Mechanizm Psychologiczny Sprawcy
- Lęk przed dorosłością: Dorosła partnerka jest postrzegana jako zagrażająca, wymagająca, mogąca odrzucić.
- Dziecko jako obiekt bezpieczny: Dziecko nie odrzuca, można nad nim panować, jest zależne, co zaspokaja potrzebę bliskości bez lęku przed oceną.
Różnice: Sprawca Bliski vs Obcy
Badania wskazują na istotne różnice w profilu psychologicznym sprawców z rodziny i sprawców obcych:
| Cecha | Sprawca Bliski (Kazirodczy) | Sprawca Obcy |
|---|---|---|
| Czynnik biologiczny | Często obecny | Często brak |
| Relacje z rodzicami | Patologia relacji matka-dziecko | Patologia relacji z obojgiem rodziców |
| Własne wykorzystanie | Doświadczenie wykorzystania w rodzinie | Brak wpływu wykorzystania w rodzinie |
| Rozwój seksualny | Zaburzona cała linia rozwoju | Zaburzony fragment rozwoju |
| Funkcjonowanie | Zaburzona socjalizacja w rodzinie | Zaburzony system wartości, impulsywność |