Funkcjonowanie Intelektualne w Diagnostyce Psychologiczno-Sądowej
Ocena potencjału intelektualnego jest jednym z kluczowych elementów opinii biegłych psychologów w procesach karnych. Wiedza o poziomie inteligencji sprawcy lub świadka dostarcza organom procesowym informacji niezbędnych do oceny poczytalności, wiarygodności oraz stopnia społecznej szkodliwości czynu.
Historia i Definicje Inteligencji
Zanim powstały współczesne testy, kluczowe podwaliny pod badanie inteligencji położyli pionierzy psychometrii:
- Alfred Binet (1905): Uważał, że inteligencja to przede wszystkim zdolność do wydawania trafnych sądów i rozumienia sytuacji. Myślenie człowieka inteligentnego jest ukierunkowane na cel. Stworzył pierwsze testy do użytku praktycznego (szkolnego).
- William Stern (1912): Zdefiniował inteligencję jako ogólną zdolność do adaptacji do nowych wymagań. To on wprowadził pojęcie Ilorazu Inteligencji (IQ) i wzór: $$IQ = \frac{\text{Wiek Umysłowy}}{\text{Wiek Życia}} \times 100$$
Metodologia Badania Inteligencji w Kontekście Sądowym
W diagnostyce sądowej nie można opierać się na testach nieformalnych czy quizach internetowych. Narzędzia muszą spełniać rygorystyczne wymogi naukowe.
Standaryzacja i Normalizacja
Aby test był uznany za wiarygodny dowód w sprawie, musi cechować się dwiema właściwościami:
- Normalizacja: Posiadanie norm opracowanych dla konkretnej populacji (np. normy polskie). Testy są adaptowane kulturowo, a nie tylko tłumaczone. IQ to wynik porównania jednostki do średniej jej grupy wiekowej.
- Standaryzacja: Jednolite zasady przeprowadzania badania. Każdy badany musi mieć zapewnione identyczne warunki: kolejność zadań, czas na odpowiedź, instrukcję oraz odpowiednie otoczenie.
Test Inteligencji Wechslera (WAIS-R)
Jest to najczęściej stosowane narzędzie przez biegłych. Badanie trwa ok. 90 minut i pozwala na kompleksową ocenę funkcjonowania poznawczego. Składa się z 11 podtestów podzielonych na dwie skale:
- Skala Słowna (Werbalna): bada wiedzę ogólną, zasób słownictwa, rozumowanie logiczne i arytmetyczne.
- Skala Bezsłowna (Wykonaniowa): ocenia orientację przestrzenną, koordynację wzrokowo-ruchową, analizę i syntezę oraz szybkość przetwarzania informacji.
| Składowe Skali Słownej | Składowe Skali Bezsłownej |
|---|---|
| Wiadomości (wiedza o świecie) | Braki w obrazkach (spostrzegawczość) |
| Powtarzanie cyfr (pamięć świeża) | Porządkowanie obrazków (przyczynowo-skutkowe) |
| Słownik (rozumienie pojęć) | Klocki (analiza i synteza) |
| Arytmetyka (myślenie operacyjne) | Układanki (koordynacja) |
| Rozumienie (normy społeczne) | Symbole cyfr (uczenie się) |
Rodzaje Inteligencji i Ich Dynamika
Koncepcja Inteligencji Wielorakich (Howard Gardner)
Gardner sprzeciwił się traktowaniu inteligencji jako jednolitej zdolności. Wyróżnił 8 niezależnych typów inteligencji, w które "wyposażony" jest człowiek:
- Językowa (lingwistyczna, werbalna).
- Logiczno-matematyczna.
- Muzyczna (słuchowa, rytmiczna).
- Przestrzenna.
- Kinestetyczna (ruchowa).
- Intrapersonalna (intuicyjna, rozumienie siebie).
- Interpersonalna (społeczna).
- Przyrodnicza (naturalistyczna).
Płynna a Skrystalizowana
W ujęciu klasycznym wyróżnia się dwa główne komponenty:
- Inteligencja Płynna: Biologiczny potencjał, zdeterminowany genetycznie. Niezależny od edukacji, rozwija się do okresu dojrzewania, potem spada (pamięć, szybkość).
- Inteligencja Skrystalizowana: Wiedza i umiejętności nabyte (kultura, szkoła). Zależy od środowiska, może rozwijać się przez całe życie.
Niepełnosprawność Intelektualna a Prawo Karne
O niepełnosprawności intelektualnej (dawniej: upośledzenie umysłowe) mówimy, gdy IQ wynosi poniżej 69 punktów. Musi ona zostać zdiagnozowana w wieku rozwojowym.
Przyczyny Niepełnosprawności
- Genetyczne: Aberracje chromosomowe (np. Zespół Downa).
- Prenatalne: Infekcje matki, używki, niedożywienie płodu.
- Okołoporodowe: Niedotlenienie, urazy.
- Środowiskowe: Deprywacja kulturowa, zaniedbanie (ok. 20% przypadków).
Inteligencja Sprawców Przestępstw: Profilowanie
W opinii publicznej funkcjonuje mit "genialnego seryjnego mordercy". Badania kryminologiczne wykazują jednak odwrotną korelację: średnie IQ sprawców jest zazwyczaj niższe niż średnia populacji (z wyjątkiem przestępstw gospodarczych).
Typologia FBI: Zorganizowani vs. Niezorganizowani
Badania Resslera, Burgess i Douglasa doprowadziły do podziału sprawców, który silnie koreluje z ich poziomem intelektualnym i stylem życia.
Szczegółowa tabela profilowania:
| Cecha | Sprawca Zorganizowany | Sprawca Niezorganizowany |
|---|---|---|
| Inteligencja | Dobra / Wysoka | Przeciętna lub niższa |
| Kompetencje społeczne | Społecznie kompetentny, "kameleon" | Społecznie niedojrzały, wyrzutek |
| Zatrudnienie | Praca wykwalifikowana | Mierna historia, prace dorywcze |
| Sytuacja rodzinna (ojciec) | Ojciec miał stałe zatrudnienie | Ojciec bez stałego zatrudnienia |
| Dyscyplina w domu | Niekonsekwentna (szorstka) | Niekonsekwentna (często brak opieki) |
| Styl życia | Mieszka z partnerem/ką | Żyje samotnie |
| Mobilność | Posiada samochód, jeździ daleko | Mieszka/pracuje blisko miejsca zbrodni |
| Zachowanie w trakcie czynu | Kontrola nastroju, metodyczność | Działa w szale, niepokój, chaos |
| Używki | Minimalne spożycie alkoholu | Często alkohol w czasie przestępstwa |
| Reakcja na media | Śledzi doniesienia o zbrodni | Minimalne zainteresowanie mediami |
| Stres sytuacyjny | Przestępstwo wyzwala stres (krystalizacja) | Minimalny stres sytuacyjny |
| Po przestępstwie | Może zmienić pracę, wyjechać | Minimalna zmiana stylu życia |
Style Poznawcze: Jak Przetwarzamy Informacje
Style poznawcze to nie miara "siły" umysłu, ale preferowany sposób funkcjonowania.
- Refleksyjność vs. Impulsywność (Kagan): Refleksyjni długo analizują (mało błędów). Impulsywni działają szybko (dużo błędów), często z lęku.
- Zależność vs. Niezależność od pola (Witkin): Zależni widzą globalnie (całościowo). Niezależni analitycznie wyodrębniają elementy (predyspozycja do bycia liderem).
- Abstrakcyjność vs. Konkretność: Preferencja kodowania wyobrażeniowego (abstrakcyjność) lub pojęciowo-słownego (konkretność).