Kompendium: Psychologia Osobowości i Różnic Indywidualnych
I. Podstawowe Pojęcia i Definicje
1. Czym jest osobowość?
Osobowość to złożona organizacja psychiczna, która determinuje unikalny sposób przystosowania się jednostki do otoczenia. W literaturze funkcjonuje kilka kluczowych definicji:
- Wg Gordona Allporta: Dynamiczna organizacja wewnątrz jednostki tych psychofizycznych systemów, które determinują jej unikalne przystosowanie do środowiska.
- Wg Josepha Nuttina: Konstrukcja naukowa na temat sposobu bycia i funkcjonowania organizmu psychologicznego, którym jest osoba ludzka.
- Wg Lawrence'a Pervina: Całość myśli, emocji i zachowań nadająca kierunek i wzorzec życiu człowieka. Obejmuje aspekt czasowy: wspomnienia przeszłości, reprezentacje teraźniejszości i oczekiwania co do przyszłości.
2. Hierarchia pojęć: Temperament, Charakter, Osobowość
- Temperament: Biologiczny fundament (baza). To względnie stałe cechy, uwarunkowane genetycznie i neurofizjologicznie, widoczne już od wczesnego dzieciństwa (i u zwierząt). Odpowiada za "energetykę" i czasową charakterystykę zachowania.
- Charakter: Struktura nabyta. Zespół cech psychofizycznych wypracowanych na bazie temperamentu poprzez doświadczenia życiowe i wpływ środowiska. Ma wymiar etyczny/wolicjonalny (np. uczciwość, pracowitość).
- Osobowość: Nadrzędna struktura integrująca temperament i charakter.
3. Struktura osobowości (wg Reykowskiego)
- Elementy podstawowe: Obraz świata, obraz własnej osoby (samoocena, poczucie sprawczości), potrzeby, postawy, mechanizmy kontroli (np. samokontrola emocjonalna).
- Elementy złożone:
- Schematy czynnościowe: Np. reakcja „walcz lub uciekaj”.
- Schematy poznawcze: Filtry interpretacji rzeczywistości, np. myślenie powinnościowe („muszę być idealny”).
II. Główne Teorie Osobowości
1. Nurt Psychodynamiczny (Zygmunt Freud)
Zachowanie jest wynikiem nieuświadomionych konfliktów i popędów.
- Instynkty: Eros (życia/miłości) vs Thanatos (śmierci/agresji).
- Struktura aparatu psychicznego:
- Id (To): Całkowicie nieświadome, źródło popędów, kieruje się zasadą przyjemności.
- Ego (Ja): Świadome, racjonalne, mediator, kieruje się zasadą rzeczywistości.
- Superego (Nad-Ja): Sumienie, zinternalizowane normy moralne, kieruje się zasadą moralności.
- Przestępczość w ujęciu psychoanalizy: Wynika z dominacji Id (impulsy), słabego Ego (brak kontroli) i niedorozwiniętego Superego (brak poczucia winy). Może być też formą nieświadomego dążenia do ukarania.
2. Neopsychoanaliza (Karen Horney)
Odejście od biologizmu Freuda na rzecz czynników społecznych i kulturowych.
- Lęk podstawowy: Poczucie izolacji i bezradności dziecka w potencjalnie wrogim świecie. Wynika z błędów wychowawczych (chłód, dominacja, brak konsekwencji).
- 3 postawy neurotyczne (radzenie sobie z lękiem):
- Ku ludziom: Uległość, potrzeba miłości, zależność.
- Przeciw ludziom: Agresja, walka, potrzeba władzy (świat to walka).
- Od ludzi: Wycofanie, izolacja, samowystarczalność.
3. Teoria Społeczno-Poznawcza (Albert Bandura)
- Osobowość kształtuje się przez modelowanie (naśladownictwo).
- Eksperyment z lalką Bobo: Dzieci, które obserwowały agresję dorosłych, same stawały się agresywne. Wnioski: agresja jest zachowaniem wyuczonym społecznie.
III. Teorie Cech i Modele Osobowości
1. Model PEN (Hans Eysenck)
Osobowość ma podłoże biologiczne. Trzy nadrzędne wymiary:
- P – Psychotyzm: Chłód emocjonalny, agresja, egocentryzm, brak empatii vs. uspołecznienie. Wysoki poziom wiąże się z przestępczością i kreatywnością (nonkonformizm).
- E – Ekstrawersja: Poszukiwanie stymulacji (z powodu niskiego pobudzenia kory mózgowej), towarzyskość vs. Introwersja.
- N – Neurotyczność: Niestabilność emocjonalna, lęk, podatność na stres.
2. Wielka Piątka (Costa i McCrae) – Model OCEAN
Najpopularniejszy model opisu osobowości:
- Otwartość na doświadczenie: Wyobraźnia, ciekawość. (Wysoka = kreatywność, ale też ryzyko zaburzeń w manii).
- Sumienność: Zorganizowanie, celowość. (Niska sumienność to najsilniejszy predyktor przestępczości).
- Ekstrawersja: Energia, towarzyskość.
- Ugodowość: Zaufanie, altruizm. (Niska ugodowość wiąże się z psychopatią).
- Neurotyczność: Skłonność do negatywnych emocji.
IV. Temperament i Zdrowie
1. Typologia Hipokratesa-Galena (Humoralna)
- Choleryk: Wysoki neurotyzm + Ekstrawersja (pobudliwy, agresywny).
- Melancholik: Wysoki neurotyzm + Introwersja (lękliwy, pesymistyczny).
- Sangwinik: Niski neurotyzm + Ekstrawersja (towarzyski, stabilny).
- Flegmatyk: Niski neurotyzm + Introwersja (spokojny, powolny).
2. Regulacyjna Teoria Temperamentu (RTT) – Jan Strelau
Temperament reguluje relacje energetyczne z otoczeniem.
- Reaktywność emocjonalna: Wrażliwość na bodźce.
- Wysokoreaktywni: Mała odporność, unikają nadmiaru bodźców (szybko się "przeładowują").
- Niskoreaktywni: Duża odporność, poszukują silnej stymulacji ("zapotrzebowanie na wrażenia").
- Temperamentalny Czynnik Ryzyka (TCR): Specyficzna konfiguracja cech, która zwiększa ryzyko zaburzeń. Np. osoba wysokoreaktywna (wrażliwa) trafiająca do ekstremalnie stresującego środowiska pracy.
3. Typy Osobowości a Zdrowie
- Typ A: (Wysoka Neurotyczność + Ekstrawersja). Presja czasu, rywalizacja, wrogość. Ryzyko: choroby serca, zawały, nadciśnienie.
- Typ C: (Wysoka Neurotyczność + Introwersja). Tłumienie emocji, bezradność, uległość. Ryzyko: choroby nowotworowe.
- Typ B: Zrównoważony, zdrowy.
V. Inteligencja
1. Definicja i sukces życiowy
Zdolność rozumowania, rozwiązywania problemów i adaptacji. Nie jest tożsama z wiedzą (ilością faktów).
- Badania Lewisa Termana ("Termites"): Badania podłużne dzieci wybitnie zdolnych (IQ > 140).
- Wniosek: Wysokie IQ sprzyja sukcesowi (edukacja, zarobki), ale go nie gwarantuje.
- Różnica: Grupa sukcesu od grupy porażki różniła się osobowością (siła woli, stabilność emocjonalna, przystosowanie społeczne), a nie poziomem inteligencji.
2. Inteligencja a przestępczość
- Korelacja ujemna: Wraz ze wzrostem IQ maleje przestępczość pospolita (kradzieże, bójki). Inteligencja chroni przed wejściem w konflikt z prawem (lepsza ocena ryzyka).
- Korelacja dodatnia (wyjątki): Przestępczość "białych kołnierzyków" (gospodarcza, oszustwa) wymaga wysokiej inteligencji i kompetencji społecznych (np. Bernard Madoff).
3. Teoria Sternberga (Triadyczna)
- Analityczna: Szkolna, rozwiązywanie testów.
- Twórcza: Radzenie sobie z nowością.
- Praktyczna: "Mądrość życiowa", wiedza ukryta ("wiem jak"), kluczowa dla sukcesu zawodowego.
VI. Kreatywność i Twórczość
1. Definicja
Tworzenie wytworów, które są nowe i wartościowe (użyteczne/estetyczne).
2. Związek z psychopatologią
- Istnieje udowodniony związek między twórczością a zaburzeniami, zwłaszcza schizofrenią i zaburzeniami nastroju (ChAD).
- Model Wspólnej Podatności (Carson): Obniżone hamowanie latentne (brak filtrowania bodźców) jest cechą wspólną geniuszy i osób chorych psychicznie.
- Wysoka inteligencja + napływ bodźców = Kreatywność.
- Niska inteligencja + napływ bodźców = Psychoza.
3. Alkohol a twórczość
Badania obalają mit alkoholu jako wspomagacza. Choć wielu pisarzy było alkoholikami (30-40%), picie obniża jakość twórczą i wydajność.
VII. Psychologia Sądowa i Kryminologia
1. Psychopatia (Osobowość dyssocjalna)
Zaburzenie struktury osobowości cechujące się:
- Deficytem lęku: Brak obawy przed karą.
- Brakiem sumienia i empatii: Instrumentalnie traktowanie ludzi.
- Zapotrzebowaniem na stymulację: Nuda prowadzi do zachowań ryzykownych.
- Cechy fizjologiczne: Podwyższony próg tolerancji na ból.
- Profil PEN: Wysoki Psychotyzm, Wysoka Ekstrawersja, Wysoki Neurotyzm.
2. Makiawelizm
Tendencja do manipulowania ludźmi ("cel uświęca środki").
- Silny makiawelizm ("Zimny") wiąże się z niską reaktywnością. Takie osoby zachowują zimną krew, nie ulegają presji społecznej i są skutecznymi manipulatorami.
3. Case Study: Katarzyna Waśniewska
Przykład osobowości psychopatycznej. Cechy: egocentryzm (dziecko jako przeszkoda/wróg), brak uczuć wyższych, manipulacja (upozorowanie porwania), planowe działanie, niska tolerancja na frustrację.
4. Teoria Graya (BIS/BAS) – Mechanizmy przestępczości
- Wysoki BAS (Aktywacja): Impulsywność, dążenie do nagrody -> Przestępczość impulsywna.
- Niski BIS (Hamowanie): Brak lęku przed karą -> Psychopatia ("zimna" kalkulacja).
5. Różnice w ocenianiu ludzi (E vs I)
- Ekstrawertycy: Oceniają innych szczegółowo, ale często skrajnie (dobry/zły).
- Introwertycy: Oceniają innych bardziej ogólnie, pośrednio i tolerancyjnie. Wyjątek: siebie oceniają surowo.